Εξεταστέα ύλη. Από την ενότητα Β εξαιρείται η υποενότητα 11, «Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο». Όλες οι υπόλοιπες (1-10) εξετάζονται.

Το μακρύτερο κεφάλαιο της ύλης. Δέκα τομείς της οικονομίας, και σε όλους επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο: καλές προθέσεις, που προσκρούουν στην έλλειψη κεφαλαίων και αγοράς.

1. Το εμπόριο

Το εξωτερικό εμπόριο ήταν σχεδόν μόνιμα παθητικό: η Ελλάδα αγόραζε πολύ περισσότερα από όσα πουλούσε. Βασικό πρόβλημα, λοιπόν, το ισοζύγιο πληρωμών.

Η αξία των συναλλαγών (εισαγωγές + εξαγωγές):

Έτος	Αξία σε χρυσές δραχμές
1851	~36.000.000
1901	235.000.000
1911	315.000.000

Η αύξηση φαίνεται εντυπωσιακή, αλλά μη την πεις σκέτη: στο ίδιο διάστημα η Ελλάδα διευρύνθηκε (Επτάνησα, Θεσσαλία) και ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 2,5 φορές.

Τι έβγαινε και τι έμπαινε

Εξαγωγές — πάνω από τα 2/3 σε αξία ήταν γεωργικά προϊόντα, και η τάση οδηγούσε στα 3/4 τη δεκαετία 1900–1910.

Σταφίδα: πρώτη θέση, μόνη της πλησίαζε το 1/2 των συνολικών εξαγωγών
Ελαιόλαδο, με μεγάλη διαφορά· και μετά το 1900 το κρασί
Καπνός: σταθερά ανερχόμενος, αλλά ακόμη ασήμαντο 2-3%
Βαμβάκι, την εποχή του αμερικανικού εμφυλίου
Κατεργασμένα δέρματα μέχρι το 1880 — μετά σχεδόν εξαφανίστηκαν
Μεταλλευτικά: από το τέλος του 19ου αιώνα πλησίαζαν το 1/5 της αξίας των εξαγωγών (μόλυβδος, μαγγανιούχα, σμύριδα, θηραϊκή γη)
Βιομηχανικά προϊόντα: κυριολεκτικά ασήμαντες

Εισαγωγές — τα αγροτικά είδη σταθερά το 1/3 σε αξία.

Δημητριακά, ιδιαίτερα σιτάρι — η εγχώρια παραγωγή δεν κάλυπτε τις επισιτιστικές ανάγκες
Υφάσματα και νήματα στα βιομηχανικά
προοδευτικά ορυκτά (άνθρακας), ξυλεία, χημικά, μηχανήματα

Η ελληνική εμπορική δραστηριότητα δεν περιοριζόταν στα σύνορα: ισχυροί ελληνικοί οίκοι δρούσαν στη Νότια Ρωσία, στις χώρες του Δούναβη, στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια — ανταγωνιστικά όχι μόνο προς τους εγχώριους εμπόρους, αλλά και προς τους οίκους των ισχυρών βιομηχανικών κρατών της Δύσης.

2. Η εμπορική ναυτιλία

Η προεπαναστατική ακμή και η καταστροφή

Τον 18ο αιώνα η ναυτιλιακή δραστηριότητα ευνοήθηκε από συγκυρίες:

Λίγο αργότερα, η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι ευνόησαν ιδιαίτερα: η διάσπαση του ηπειρωτικού αποκλεισμού έφερνε μεγάλα κέρδη, ενώ η εξαφάνιση των γαλλικών πλοίων από την Ανατολική Μεσόγειο δημιούργησε κενά που έσπευσαν να εκμεταλλευτούν οι Έλληνες.

Η Σύρος

Από το ιστίο στον ατμό

Έτος	Χωρητικότητα ελληνικών πλοίων
1840	100.000 τόνοι
1866	πάνω από 300.000 τόνοι

Πολλά δημόσια έργα έγιναν για τη ναυτιλία: λιμάνια και σύστημα φάρων που έκανε ασφαλέστερη τη ναυσιπλοΐα.

Η ατμοπλοΐα έγινε αισθητή μόλις την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα: 97 ατμόπλοια το 1890 → 191 το 1901 → 389 το 1912. Η ανάπτυξη στηρίχθηκε στην κυριαρχία Ελλήνων επιχειρηματιών στις μεταφορές του Δέλτα του Δούναβη και στο ίδιο το ποτάμι.

Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος μετέβαλε ξανά τα δεδομένα: το 1919 ο εμπορικός στόλος είχε υποδιπλασιαστεί σε σχέση με το 1914. Χρειάστηκε μια νέα αρχή.

3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

Γιατί η διανομή ήταν δύσκολη

Πολλοί καλλιεργητές είχαν δικαιώματα εκμετάλλευσης από τα προεπαναστατικά χρόνια — καλλιεργούσαν για γενιές, αποδίδοντας περίπου 15% στον κατ' όνομα ιδιοκτήτη και τον φόρο δεκάτη. Ήταν δύσκολο να τους ζητηθεί υψηλό τίμημα εξαγοράς.
Η εξαγορά προϋπέθετε ξεκάθαρους τίτλους, ανύπαρκτους στον οθωμανικό χώρο όπου υπήρχαν επάλληλα δικαιώματα επί της γης.
Στη Στερεά Ελλάδα μέρος των γαιών πέρασε απευθείας σε ιδιώτες με εξαγορά από τους Οθωμανούς σε χαμηλή τιμή — και το κράτος έχασε την ευκαιρία διαμεσολάβησης και προσόδων.
Καταπατήσεις, δύσκολα αποδείξιμες με αμφισβητούμενα πιστοποιητικά.
Το οθωμανικό δίκαιο διέφερε σημαντικά από το βυζαντινορωμαϊκό που υιοθέτησε το ελληνικό κράτος — και η προσαρμογή άφηνε περιθώρια για κάθε είδους ατασθαλίες.

Αυτή η τελευταία πρόταση συνδέει το κεφάλαιο 1 με το κεφάλαιο 2: οι πελατειακές σχέσεις δεν είναι μόνο πολιτικό φαινόμενο, έχουν οικονομική ρίζα στη μικρή αγροτική ιδιοκτησία.

Οι ρυθμίσεις 1870–1871

Η οριστική αντιμετώπιση ήρθε με νομοθετικές ρυθμίσεις 1870–1871, με δύο αντιφατικούς στόχους:

να εξασφαλιστούν κατά προτεραιότητα οι ακτήμονες με παροχή γης
να εξασφαλίσει το κράτος, μέσω εκποίησης, τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα

Όρια: 80 στρέμματα για ξηρικά, 40 για αρδευόμενα. Από το 1870 ως το 1911 διανεμήθηκαν 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια — δείχνοντας ότι οι δυνατότητες των αγροτών ήταν περιορισμένες και ο πολυτεμαχισμός ήδη μεγάλος. Για σύγκριση: από το 1833 ως το 1870 είχαν διανεμηθεί μόλις 600.000 στρέμματα.

4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

Η ενθάρρυνση ήρθε στις αρχές της δεκαετίας του 1860, με νομοθεσία που επέτρεπε την «εκχώρηση» μεταλλευτικών δικαιωμάτων με ευνοϊκούς όρους. Βοήθησε και η συγκυρία: τα έργα και το άνοιγμα της διώρυγας του Σουέζ (1869), που αναβάθμισε συνολικά την Ανατολική Μεσόγειο.

Περιοχή	Προϊόν
Λαύριο	άργυρος και μόλυβδος — η πιο γνωστή περιοχή, όπως και στην αρχαιότητα
Μήλος	θειάφι
Νάξος	σμύριδα
Θήρα	θηραϊκή γη, οικοδομικό υλικό σε μεγάλα έργα

Με την οικοδομική ανάπτυξη μετά τη δεκαετία του 1870 εμφανίστηκε το μάρμαρο. Στην ίδια κατηγορία και οι αλυκές, πηγή σημαντικών δημοσίων εσόδων τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα.

5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

Πριν: η τοκογλυφία

Πρόσεξε τη διατύπωση του βιβλίου: οι προσπάθειες δεν απέβλεπαν τόσο στην εξάλειψη της τοκογλυφίας, όσο στη δημιουργία σύγχρονου πιστωτικού συστήματος ικανού να εξυπηρετήσει ειδικές κοινωνικές ομάδες.

Η Εθνική Τράπεζα

Οι εργασίες της εξαπλώθηκαν από την Αθήνα στις επαρχιακές πόλεις (Ερμούπολη 1845, Πάτρα 1846), γεγονός που βοήθησε στην αντιμετώπιση του τοκογλυφικού συστήματος. Παρά την εμφάνιση νέων ιδρυμάτων, παρέμεινε για δεκαετίες το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα.

Από τη δεκαετία του 1860 πολλαπλασιάστηκαν τραπεζικά και ασφαλιστικά ιδρύματα: Ιονική Τράπεζα (ιδρύθηκε 1839 στα υπό αγγλική κατοχή τότε Ιόνια νησιά), Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας, Γενική Πιστωτική Τράπεζα, Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως.

6. Η βιομηχανία

Οι πρώτες μονάδες ήταν αποσπασματικές, ευκαιριακές, για τοπικές ανάγκες σχετικές με επεξεργασία αγροτικών προϊόντων: εξέλιξη των παραδοσιακών αλευρόμυλων, ελαιοτριβείων, βυρσοδεψείων, κλωστηρίων. Δεν αποτέλεσαν αφετηρία για σύνθετα συγκροτήματα — παρέμειναν στάσιμες.

Γύρω στα 1870 σημειώθηκε κύμα ίδρυσης περισσότερων από εκατό βιομηχανικών επιχειρήσεων, αλλά πολύ γρήγορα έχασε τη δυναμική του. Οι όροι άλλαξαν μόλις στα τελευταία χρόνια του 19ου και κυρίως στα πρώτα του 20ού αιώνα: τότε δημιουργήθηκε δυναμικό σχετικά σταθερό και πολυδιάστατο, με τάσεις βαριάς βιομηχανίας, μεταλλουργίας, ναυπηγικής και τσιμεντοβιομηχανίας.

Ούτε η προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881) άλλαξαν τις συνθήκες. Η αλλαγή ήρθε μετά το 1912–1913, με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών. Και τότε όμως η βιομηχανία, αδύναμη να αντέξει τον εξωτερικό ανταγωνισμό, παρέμεινε σε δευτερεύουσες δραστηριότητες, αναζητώντας σωτηρία στην παρέμβαση του κράτους με δασμολογικά ή άλλα ενισχυτικά μέτρα.

7. Τα δημόσια έργα

Το 1830 οι υποδομές ήταν πρωτόγονες: γέφυρες, αμαξιτοί δρόμοι, λιμάνια, υδραγωγεία, δημόσια κτίρια — είτε δεν υπήρχαν καθόλου, είτε βρίσκονταν σε κακή κατάσταση.

Η δραστηριότητα ήταν υποτονική ως τη δεκαετία του 1870: τα χρήματα έλειπαν και οι μέθοδοι δεν ήταν δημοφιλείς — π.χ. οι αγγαρείες των αγροτών στην κατασκευή δρόμων.

Ανασταλτικοί παράγοντες για το οδικό δίκτυο: το μεγάλο κόστος σε ορεινά εδάφη και ο «ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών.

Δύο μεγάλα έργα:

Αποξηράνσεις λιμνών και ελών — έδιναν καλλιεργήσιμη γη και ήταν ο μόνος τρόπος καταπολέμησης της ελονοσίας, μάστιγας της αγροτικής Ελλάδας ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Σημαντικότερη: η Κωπαΐδα.
Διώρυγα της Κορίνθου: ξεκίνησε 1881 από υπερβολικά αισιόδοξη γαλλική εταιρεία, ολοκληρώθηκε 1893, κάνοντας περιττό τον περίπλου της Πελοποννήσου.

8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων

Οι συζητήσεις άρχισαν ίσως το 1835, αλλά έμειναν για δεκαετίες θεωρητικές:

Ως τη δεκαετία του 1880 η μόνη γραμμή ήταν Αθήνα–Πειραιάς, μήκους μόλις 9 χιλιομέτρων — και χρειάστηκε δώδεκα χρόνια για να κατασκευαστεί.

Το δίκτυο ολοκληρώθηκε σε τρεις περίπου δεκαετίες, από το 1880 και μετά. Η μεγάλη ώθηση δόθηκε στις πρώτες πρωθυπουργίες του Χαρίλαου Τρικούπη (1882–1892), οπότε κατασκευάστηκαν 900 χιλιόμετρα. Τα οικονομικά προβλήματα επιβράδυναν το έργο τη δεκαετία του 1890 και το δίκτυο ολοκληρώθηκε μόλις το 1909.

Το κράτος ανέλαβε το μεγαλύτερο μέρος του κόστους και του δανεισμού· οι ιδιώτες συμμετείχαν με περίπου 30%.

9. Τα εθνικά δάνεια

Ο δανεισμός ήταν σημαντική παράμετρος από τα χρόνια της Επανάστασης — φυσικό για κράτος που ξεκινούσε από το μηδέν και δεν κληρονόμησε οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα.

Η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1860 οδήγησε αναγκαστικά σε νέο δανεισμό. Ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε τη δεκαετία του 1880, και η χώρα βρέθηκε να οφείλει ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της — 818.500.000 δραχμές συνολικό χρέος το 1892.

10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

Το 1893 η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεολύσια και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του χρέους.

Οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν ως τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η ήττα και η υποχρέωση καταβολής υπέρογκων πολεμικών αποζημιώσεων έθεσαν το ζήτημα σε νέες βάσεις.

Στόχος: η καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης 92.000.000 δραχμών προς την Οθωμανική αυτοκρατορία και η εξυπηρέτηση των άλλων δανείων. Η επιτροπή ξεκίνησε το 1898 με μεγάλο δάνειο εγγυημένο από τις Δυνάμεις.

Το 1910, παρά τη σταφιδική κρίση και παρότι η αποπληρωμή απορροφούσε ακόμη το 1/3 των εθνικών εσόδων, τα δημόσια οικονομικά ήταν υγιή και οι προϋπολογισμοί ελαφρώς πλεονασματικοί.